De Boekenestafette volledig artikel AbZee

De boekenestafette

Van Louize Gossye kreeg ik Komen en gaan van Maurice Roelants.

Komen en gaan van Maurice Roelants werd geschreven en gepubliceerd in de in Vlaanderen niet bepaald ‘roaring twenties’ van de vorige eeuw, en leverde de schrijver in 1930 de Driejaarlijkse Staatsprijs voor verhalend proza op.

Zowel de hoofdpersoon, tevens verteller, aannemer Karel, als zijn beste vriend, onderpastoor Berrewats worden verliefd op de jonge tante Emma, die tijdelijk bij het gezin van Karel en Claudia komt wonen om te ontsnappen aan de spanningen in haar eigen huwelijk, en om die onder ogen te zien.

Veel hartstocht in dit boek, maar dan wel, zoals toentertijd vaste trant, van de zeer onderdrukte soort, en een zeer verstikkend, maar door de protagonisten zo niet als bevrijdend (Claudia) dan toch als existentieel (Karel en Berrewats) ervaren geloof, met een zeer christelijke loutering in de hoofdrol.

Karel kan zijn verlangens niet weerstaan, maar de lafaard in hem – perceptie van deze lezer, niet van de auteur! – kiest in zijn verzaken telkens weer voor het dubieuze en alles bepalende ‘morele evenwicht’. Hij dwingt zichzelf op het rechte pad – ook een constante in de katholieke moraal –, daarbij niet alleen zijn echtgenote verradend die hij eigenlijk maar een mineur wezen vindt, niet in staat tot grote gevoelens, laat staan tot diepe gedachten, en waarover hij zich even hoogdravend als denigrerend uitlaat, maar ook Emma, die hij eerst aantrekt en dan als een steen laat vallen, en ten slotte ook zichzelf.

Weinig handeling, des te meer innerlijke gemoedstoestanden, en een bijna broeierige sfeer, maar de fijnzinnige psycholoog waarvoor Roelants doorgaans wordt versleten, moet het vaak afleggen tegen de moralist, maar dan wel een moralist die er in zijn beste momenten toch in slaagt naar de sterren te reiken! “Maar een grote leegte opende zich plots rondom ons”, een ingeving van de schrijver die het boek afsluit, en waarmee hij zijn eigen obsessies overstijgt.

En een stilist natuurlijk. “Claudia schilde een appel. De stilte was zo volledig dat men haar mes wringend door de vrucht hoorde snijden.” Een fraai staaltje synesthesie. Als je er als auteur in slaagt de lezer met dit soort beeld te laten associëren met de wereld van een grootheid als Morandi, wat mezelf overkwam, heb je je prijs toch wel verdiend, spijts de gedateerdheid van dit ‘stilleven’, en alle andere onvolkomenheden. En blijkt deze duik in een verleden dat zich afspeelt in een wereld die ons volslagen vreemd is geworden, toch nog ruimschoots de moeite waard.

Dirk Ooms

Voor een volgende ABZee kiest Dirk Ooms een boek uit de rekken van ’t Leeshuus om te schenken aan een kandidaat van zijn keuze.